Từ xưa xa, làng quê Việt Nam ta có biết bao hình ảnh cuộc sống tưởng như rất thường tình, nhưng lại chứa đựng những giá trị tinh thần rất sâu, như một biểu tượng về hồn quê. Và giếng làng là một phần như thế.
Gắn liền với cuộc sống làng quê xưa
Tự lâu đời, với hầu hết người dân quê, giếng nước là nguồn sống. Ngoài những giếng nước của riêng mỗi nhà, làng quê nào cũng có ít nhất một giếng chung cho cả làng. Và giếng làng là nơi các thôn nữ ra gánh nước. Các cô gái quê thường coi giếng là cái gương soi, để mỗi lần ra lấy nước là một lần soi mình làm duyên. Do vậy mà trai làng hay để mắt đến giếng làng. Và giếng làng thường là nơi trai, gái hẹn hò. Đời người, thuở nhỏ biết đến cái giếng, dần lớn lên mới biết đến sông, đến biển, và tới những chân trời… |
| Nguồn sống của người Việt xưa gói gọn qua hình ảnh chiếc giếng quê (ảnh st) |
Chiếc giếng của mỗi làng mang một nét đặc trưng riêng biệt
Thực tế ở nhiều nơi, có nhiều giếng làng bị lấp đi để lấy mặt bằng xây dựng. Tuy nhiên, không ít nơi, giếng làng vẫn đang tham gia vào đời sống thường nhật của người dân, vẫn là nguồn nước sạch của nhiều nhà. Hơn nữa, ở nhiều vùng quê, trước đình làng, bên chùa làng vẫn giữ nguyên những giếng xây gạch Bát Tràng, được coi là nguồn tụ thủy tụ phúc của cả làng. |
| Giếng đình làng Sinh Quả (Thanh Oai, Hà Nội) (ảnh st) |
 |
| Ngày này, Giếng làng vẫn đang tham gia vào đời sống thường nhật của người dân, vẫn là nguồn nước sạch của nhiều nhà (ảnh st) |
Tại Thượng điện của Linh Tiên quán, ở làng Cao Xá, huyện Hoài Đức (Hà Nội), có một giếng nước đặc biệt mà dân chúng quanh vùng coi là một huyệt đan sa rất linh thiêng, nước quanh năm trong, ngọt và múc mấy cũng không cạn. Người ta vẫn lấy nước giếng này cúng tế thần tiên. Còn ở Kẻ Ngườm, xã Nghiêm Xuyên, huyện Thường Tín (Hà Nội), có một giếng nước lớn, bờ xây tròn, gần bên sông Nhuệ, nhưng về mùa nước lũ tràn đầy hay vào mùa hanh kiệt, mực nước trong giếng vẫn ổn định, và nước rất thơm mát. Đó là giếng Khoái, niềm tự hào của dân chúng ở đây, lấy nước pha trà hay ủ chè xanh thì hương thơm, vị thấm lạ thường. Đặc biệt, chè tươi nước giếng Khoái không chỉ thơm ngấm, mà còn say, cái say vương vấn cho cảm giác lạ lùng, êm ái. Có phải vì vậy mà người đời gọi giếng này là giếng Khoái chăng? Ở chùa Dâu (Bắc Ninh), còn giữ được một giếng nước không có thành cao.
 |
| Mọi hoạt động của người dân nông thông hầu hết xoay quanh chiếc giếng (ảnh st) |
Hình ảnh giếng quê thay đổi theo từng thời kỳ
Trong tổng thể cấu trúc các công trình văn hoá tâm linh ở các làng quê, nếu cây đa có thần, chùa có Phật, thì giếng nước có thủy thần, có thần mẹ nước và nước giếng tượng trưng cho sự dồi dào sung mãn, sức sống của dân làng.Trong không gian kiến trúc làng, những chiếc giếng làng còn mang đậm nét của nền văn minh lúa nước. Qua từng thời kỳ, những chiếc giếng làng mang hình dạng và ý nghĩa khác nhau: Có chiếc giếng hình vuông - tượng trưng cho đất mẹ, mà nguồn nước được ví như nguồn sữa nuôi dưỡng con người lớn khôn; Có chiếc giếng hình tròn - tượng trưng cho mặt trời; có chiếc giếng hình bầu dục - như tấm gương luôn soi sáng, phản chiếu hình ảnh cuộc sống thanh bình của làng quê. Ngoài ra, Giếng nước cũng là nơi sinh hoạt, tụ họp của dân làng mỗi buổi chiều tà: Nước giếng để ăn, uống, sinh hoạt tắm giặt hằng ngày.
Giếng quê mang nhiều ý nghĩa độc đáo
Ý nghĩa về mặt tinh thần
Dường như, ở bất cứ vùng quê văn hiến nào cũng có những giếng nước, có thể thấy trong đó cả phần tâm linh cùng phần đời thường của những người muôn năm cũ. Tại chùa Phổ Minh (Nam Định), ngoài hai ngôi giếng trước chùa được coi là đôi mắt rồng, phía sau chùa còn có một giếng cổ mà thành giếng được xếp bằng những chiếc vại sành bên trong đựng đầy vôi. Nhờ vậy mà nước vô cùng trong trẻo và rất sạch. Còn bên cạnh điện Thánh ở chùa Keo (Thái Bình), có ngôi giếng cổ, người xưa xếp những cối đá thủng làm thành giếng. Đá làm nước trong sạch, và đá cũng làm cho giếng trường tồn...Trong tâm thức người Việt ta, Dân tộc, Đất nước là vô cùng thiêng liêng. Vậy nên, ở nhiều làng quê nước Việt Nam có những giếng thiêng. Như trên vạt núi đá Trâu Sơn, huyện Vũ Ninh (Bắc Ninh), có một chỗ gọi là Giếng Việt. Tương truyền, Trần Thế Pháp (thời Trần) đã viết Truyện giếng Việt, trong sách Lĩnh Nam chích quái, là nói về chỗ này. Những khe đá nơi đây nứt tỏa ra chung quanh, từ trên cao nhìn xuống, thấy như hình cửa mình bà mẹ xứ sở. Với hình tượng đó mà người xưa luôn coi giếng nước là âm tính chăng? Và từ cảm nhận sâu xa, lớn lao đó, nên trong khu di tích Đền Hùng mới có cả đền Giếng chăng? Đền Giếng là nơi thờ công chúa Ngọc Hoa, sau là vợ thánh Sơn Tinh, và công chúa Tiên Dung, sau kết duyên cùng thánh Chử Đồng Tử. Hiện vẫn còn một khẩu giếng, tương truyền là nơi hai nàng công chúa con Vua Hùng thứ mười tám vẫn dùng làm gương soi…
 |
| Trong tâm thức người Việt ta, Giếng quê là vật vô cùng thiêng liêng (ảnh st) |
Hình ảnh chiếc giếng in hằn vào tiềm thức người dân Việt
Đến nay, ở các làng quê không còn nhiều giếng làng, và giếng làng cũng không còn nhiều giá trị sử dụng nữa. Nhưng trong tâm thức người Việt ta, giếng làng đã là một giá trị văn hóa vô cùng sâu sắc. Nó như gương soi ngày xưa gửi lại cho hậu thế, và lại như những giấc mộng trong trẻo, lung linh. Dẫu ít gặp trong thực đời, nhưng vẫn nằm đâu đó nơi tiềm thức thẳm sâu. Đôi khi nhắm mắt lại thì thấy nó là một khung trời ấu thơ, đôi khi nó là một giấc mơ tràn trề tươi mát…Dẫu không còn là nguồn cấp nước dùng cho dân chúng, nhưng nhiều làng quê vẫn giữ gìn nước giếng sạch sẽ. Đó là một việc làm của cộng đồng, dường như, để giữ trong sạch một mảnh hồn quê. Bởi, từ trong tâm thức mỗi người dân Việt, giếng làng đã là một giá trị văn hóa vô cùng sâu sắc. Nó như gương soi ngày xưa gửi lại cho hậu thế, và lại như những giấc mộng trong trẻo, lung linh.
 |
| Trải qua hàng nghìn năm, hình ảnh chiếc giếng vẫn còn trường tồn, gắn liền với làng quê theo dòng chảy của thời gian (ảnh st) |
=> XEM THÊM: NÓN QUAI THAO – DI SẢN VĂN HOÁ VIỆT
Để biết thêm nhiều thông tin hữu ích về những vấn đề liên quan đến văn hoá, đời sống, ẩm thực hoặc du lịch, mời độc giả ghé thăm Fanpage HỒ VĂN - VĂN MIẾU để hiểu rõ hơn!
